صعود تیم ملی فوتبال ایران به جام جهانی ۲۰۲۶ تنها یک موفقیت ورزشی نیست؛ بلکه رویدادی است که در تقاطع حقوق بینالملل ورزش، اقتصاد فوتبال و دیپلماسی عمومی قرار میگیرد. با توجه به میزبانی مشترک ایالات متحده، کانادا و مکزیک و نیز پیچیدگیهای سیاسی و حقوقی در فضای بینالمللی، موضوعاتی مانند صدور ویزا، الزامات قراردادی، حقوق رسانهای و سازوکارهای حل اختلاف نیز به بخشی از معادله حضور تیمها در این رقابتها تبدیل شده است.
در گفتوگویی تحلیلی با دکتر هوشنگ نصیرزاده و حامد محمدی از اعضای شورای عالی راهبردی انجمن حقوق ورزشی کشور، ابعاد مختلف حقوقی، اقتصادی و نهادی حضور ایران در این رقابتها بررسی شده است.
تعهدات کشورهای میزبان و چارچوب حقوقی مسابقات
هوشنگ نصیرزاده با اشاره به سازوکار حقوقی برگزاری جام جهانی میگوید: پیش از آغاز رقابتها، پروتکل همکاری میان فیفا و دولتهای میزبان منعقد میشود که در آن مجموعهای از تعهدات اجرایی و حقوقی برای کشورهای میزبان پیشبینی شده است.
به گفته او، یکی از مهمترین این تعهدات تسهیل ورود تیمها و صدور ویزا برای بازیکنان، کادر فنی و افراد معرفیشده از سوی فدراسیونها است. همچنین در بسیاری از موارد، برای تسریع در روند ورود تیمها مسیرهای ویژهای مانند «کانال سبز» در فرودگاهها در نظر گرفته میشود.
نصیرزاده توضیح میدهد که در صورت بروز اختلاف در اجرای این تعهدات، دادگاه داوری ورزش (CAS) در لوزان سوئیس بهعنوان مرجع رسیدگی پیشبینی شده است. البته طرف اصلی قرارداد با کشورهای میزبان فیفا است و در صورت نقض تعهدات، این نهاد میتواند از مسیرهای حقوقی پیشبینیشده اقدام کند.
چالشهای احتمالی در موضوع ویزا
این کارشناس حقوق ورزش با اشاره به تجربه برخی رقابتهای بینالمللی میگوید: هرچند کشورهای میزبان متعهد به تسهیل ورود تیمها هستند، اما در عمل گاه محدودیتهایی مشاهده میشود.
به گفته او، ویزاهای صادرشده مدت بسیار محدودی دارند و بهاصطلاح «ویزاهای ساعتی» محسوب میشوند؛ مسئلهای که میتواند برنامهریزی اقامت یا تردد تیم ایران را با دشواریهایی همراه کند.
نصیرزاده در همین زمینه به موردی اشاره میکند که ایمن حسین، بازیکن تیم ملی عراق، هنگام ورود با بازداشت چندساعته مواجه شده؛ موضوعی که نشان میدهد میزبان اصول قراداد را به خوبی رعایت نمیکند .
او با این حال تأکید میکند که صرف حضور در جام جهانی خود یک موفقیت مهم برای هر کشور است. به گفته او، «فیفا ۲۱۱ عضو دارد اما تنها ۴۸ تیم به جام جهانی راه پیدا میکنند و همین موضوع اهمیت صعود به این رقابتها را نشان میدهد.»
اقتصاد چندمیلیارددلاری جام جهانی
نصیرزاده در ادامه به ابعاد اقتصادی این رقابتها اشاره میکند و میگوید: تمامی حقوق تجاری و رسانهای مسابقات جام جهانی در اختیار فیفا قرار دارد.
به گفته او، حقوق پخش تلویزیونی، حقوق تصویر، برند مسابقات و قراردادهای اسپانسری از مهمترین منابع درآمدی این رویداد هستند و فیفا این حقوق را در قالب TV Rights به شبکهها و پلتفرمهای رسانهای واگذار میکند.
او میافزاید که مجموع مخاطبان مسابقات جام جهانی در سطح جهان به دهها میلیارد بار تماشا میرسد؛ آماری که با احتساب مشاهده چندباره مسابقات توسط مخاطبان محاسبه میشود.
به گفته نصیرزاده، همین گستره مخاطبان باعث شده است که بخش قابل توجهی از چرخه مالی چهار ساله فیفا از محل برگزاری جام جهانی تأمین شود.
فوتبال و تصویر جهانی کشورها
این کارشناس حقوق ورزش همچنین به نقش فوتبال در برندسازی ملی کشورها اشاره میکند.
به گفته او، فوتبال میتواند نمادهای ملی را در سطح جهانی تثبیت کند. برای نمونه، پیراهن راهراه تیم ملی آرژانتین به یکی از شناختهشدهترین نشانههای هویتی در فوتبال جهان تبدیل شده است.
او همچنین به برخی مطالعات درباره جام جهانی کره و ژاپن اشاره میکند که در آنها حتی ارتباط نتایج مسابقات با نوسانات بازارهای مالی مورد بررسی قرار گرفته است.
نصیرزاده تأکید میکند که جام جهانی تنها به مسابقات داخل زمین محدود نمیشود و مجموعهای گسترده از فعالیتهای رسانهای، اقتصادی و تجاری در پیرامون آن شکل میگیرد.
ضرورت آمادگی حقوقی فدراسیونها
در ادامه این گفتوگو، حامد محمدی بر اهمیت آمادگی حقوقی فدراسیونها در رقابتهای بزرگ تأکید میکند.
به گفته او، مدیریت حقوقی در چنین رویدادهایی باید بر دو محور اصلی متمرکز باشد: نخست تسلط کامل بر مقررات لازمالاجرای فیفا، از جمله مقررات مسابقات، آییننامه انضباطی، مقررات ضد دوپینگ و ضوابط ثبت بازیکنان.
محور دوم نیز آمادگی برای استفاده از سازوکارهای رسیدگی فوری به اختلافات در جریان مسابقات است؛ سازوکارهایی که در چارچوب نهادهای داخلی فیفا و در موارد مشخص از طریق CAS Ad Hoc اعمال میشوند.
محمدی توضیح میدهد که در رقابتهای بزرگ، ارزش حقوقی بسیاری از اقدامات به سرعت و دقت در طرح اعتراض یا دفاع بستگی دارد و حتی چند ساعت تأخیر در ثبت یک اعتراض میتواند اثر عملی آن را از بین ببرد.
نقش دادگاه داوری ورزش در جریان مسابقات
به گفته محمدی، رسیدگی فوری به اختلافات در مسابقات بزرگ تنها یک پیشبینی نظری نیست.
او توضیح میدهد که فیفا برای جام جهانی ۲۰۲۶ اعلام کرده است شعبه Ad Hoc دادگاه داوری ورزش بهعنوان مرجع نهایی تجدیدنظر در طول مسابقات فعال خواهد بود.
همچنین گزارش رسمی ICAS/CAS نشان میدهد که در جام جهانی زنان ۲۰۲۳ نیز این سازوکار بهطور فعال مورد استفاده قرار گرفته و امکان دسترسی سریع به داوری فراهم بوده است.
به گفته او، این تجربهها نشان میدهد که حلوفصل سریع اختلافات حقوقی بخشی از طراحی نهادی مسابقات بزرگ فوتبال محسوب میشود.
مستندسازی؛ شرط پیگیری حقوقی
محمدی در ادامه به اهمیت مستندسازی در رویدادهای بینالمللی اشاره میکند و میگوید: اعزام تیم ملی به جام جهانی مجموعهای از مسائل قراردادی، رسانهای، مالی و بینالمللی را در بر میگیرد.
به گفته او، در شرایطی که بخشی از مسابقات در آمریکا برگزار میشود، ممکن است محدودیتهایی در حوزههایی مانند ویزا، تردد یا اقامت ایجاد شود.
او تأکید میکند که برای هرگونه پیگیری حقوقی لازم است اقدام مشخص، خسارت قابل اندازهگیری و رابطه سببیت میان آنها قابل اثبات باشد؛ به همین دلیل ثبت دقیق مکاتبات، محدودیتها و هزینههای تحمیلشده اهمیت زیادی دارد.
سرمایه نمادین فوتبال
محمدی در بخش دیگری از این گفتوگو به مفهوم سرمایه نمادین در فوتبال اشاره میکند. به گفته عضو شورای راهبردی انجمن حقوق ورزشی ، تیم ملی تنها یک تیم ورزشی نیست، بلکه نماینده هویت و اعتبار فوتبال یک کشور در سطح بینالمللی است.
وی میافزاید که موفقیت در رقابتهای جهانی میتواند اعتبار فدراسیون، جذابیت تیم ملی برای اسپانسرها و قدرت چانهزنی در قراردادهای آینده را افزایش دهد.
ضرورت تقویت دانش حقوق ورزش
در بخش پایانی این گفتوگو، نصیرزاده با اشاره به ساختار حقوقی ورزش حرفهای در جهان میگوید: ورزش حرفهای تابع نظام حقوق بینالملل ورزش است؛ نظامی که بخش مهمی از قواعد و نهادهای آن در چارچوب ساختارهای حقوقی مستقر در سوئیس شکل گرفته و آثار آن در رقابتهای جهانی آشکار میشود.
وی تأکید میکند که برای مواجهه مؤثر با چالشهای احتمالی، لازم است ظرفیت تخصصی در حوزه حقوق ورزش در کشور تقویت شود.
به گفته نصیرزاده، آموزش نیروهای متخصص در این حوزه، مطالعه مستمر آرای دادگاه داوری ورزش (CAS) و آشنایی با رویههای حقوقی نهادهای بینالمللی میتواند نقش مهمی در موفقیت کشورها در پروندههای ورزشی داشته باشد.
بر اساس تحلیل این دو کارشناس، حضور در جام جهانی همزمان یک فرصت بزرگ بینالمللی و یک چالش حقوقی بالقوه برای کشورها محسوب میشود.
در شرایطی که فوتبال به صنعتی چندمیلیارددلاری با میلیاردها مخاطب تبدیل شده است، موفقیت در این عرصه تنها به نتایج مسابقات محدود نمیشود؛ بلکه به آمادگی حقوقی، مدیریت حرفهای و بهرهبرداری هوشمندانه از ظرفیتهای اقتصادی و رسانهای فوتبال نیز وابسته است.
چنانکه در این گفتوگو تأکید میشود، در فوتبال امروز پیروزی تنها در زمین مسابقه رقم نمیخورد؛ بلکه در مدیریت حقوقی، قراردادهای رسانهای و نحوه ارائه تصویر یک کشور در عرصه جهانی نیز شکل میگیرد.
به قلم وحیده برزگر سرپرست کمیته رسانه انجمن حقوق ورزشی کشور
